Berło rektorskie Politechniki Krakowskiej
Berło rektorskie używane jest w trakcie najważniejszych uroczystości na uczelni. Podczas inauguracji roku akademickiego rektor dokonuje symbolicznego pasowania nowych studentów, kładąc berło na ramieniu immatrykulowanych. Kolejny ważny moment użycia berła to trzykrotne uderzenie na znak oficjalnego otwarcia nowego roku akademickiego. Inauguracja roku akademickiego 2025/2026 na Politechnice Krakowskiej była okazją do zaprezentowania kompletu insygniów rektorskich, uzupełnionego o specjalną podstawkę.
Forma wynika z funkcji
Insygnia władzy rektorskiej są symbolami władzy, godności i dostojeństwa. Pochodzące jeszcze z czasów rzymskich berło (łac. sceptrum potestatis) przynależało początkowo tylko królom — jako znak władzy, ale i mądrości królewskiej. W średniowieczu władcy, fundujący uniwersytety, przekazywali im berła na dowód uznania autonomii uczelni. Tak narodziła się tradycja, że rektorzy — na równi z królami — posługują się berłem i innymi królewskimi insygniami.
Berło symbolizuje władzę, ale także przypomina o obowiązku obrony podwładnych i podopiecznych. Jego forma pochodzi z pałki lub maczugi, które były przecież bronią. Forma laski pasterskiej lub kija, służących do obrony lub zachowania porządku, zachowana jest z kolei w pastorale albo lasce woźnego.
W zależności od tradycji uczelni lista rektorskich atrybutów może być uzupełniona o inne elementy, np. pierścień lub pieczęć. Niektóre uczelnie mają jeszcze inne atrybuty władzy, np. w krakowskiej Akademii Górniczo-Hutniczej jest to paradny, górniczy topór ceremonialny.
Swoje insygnia i strój mają również prorektorzy i dziekani, a także doktorzy honoris causa. Łańcuch jest symbolem władzy i godności, a swoim ciężarem dobitnie przypomina o odpowiedzialności. Na odświętny strój akademicki składa się toga z futrzaną peleryną (mucet) oraz biret. Są one, wraz z podniosłymi rytuałami, ważnym dziedzictwem wielowiekowego życia akademickiego, z którego można (a nawet trzeba) być dumnym. Wiedza o nim jest niezbędna w budowaniu przyszłości, gdyż pomaga zachować ważne wartości wspólnoty akademickiej.
Berło, które jest używane na Politechnice Krakowskiej od 2022 r., jest już trzecim w 80-letniej historii naszej uczelni. Dwa poprzednie, wraz z tablicą opisującą projekt aktualnego, można obejrzeć w Muzeum PK. Użycie pierwszego berła PK, ozdobionego 8 sygnetami (na czterech widnieje ówczesny logotyp PK, a na pozostałych są znaki istniejących wydziałów: Architektury, Wody, Budownictwa, Mechanicznego), jest udokumentowane zdjęciami z czasów kadencji rektora prof. Kazimierza Sokalskiego (1965–1968). Było ono używane do drugiej połowy lat dziewięćdziesiątych. Powstało wtedy drugie berło, ozdobione sygnetami siedmiu wydziałów.
Intensywne prace koncepcyjne
Twórcą aktualnie używanego berła jest dr hab. Józef Wąsacz, prof. PK — artysta rzeźbiarz, wykładowca na Politechnice Krakowskiej w Katedrze Rysunku, Malarstwa i Rzeźby (Wydział Architektury). Ukończył krakowską Akademię Sztuk Pięknych, studiował na Wydziale Rzeźby, w pracowni prof. Jerzego Bandury. Jak wspomina dr hab. Józef Wąsacz, prof. PK: — Inicjatywa powstania tego berła pochodziła od rektora prof. Andrzeja Białkiewicza. Znał mnie i moje prace, jeszcze zanim został rektorem — był szefem naszej katedry. Konieczne było stworzenie nowego berła z ośmioma sygnetami wydziałów, gdyż dotychczasowe prezentowało siedem wydziałów. Tempo prac było bardzo intensywne. Zamówienie na wykonanie otrzymałem w maju 2022 r., a nowe berło miało być gotowe na inaugurację nowego roku akademickiego.
Pierwszym etapem prac było przygotowanie szkiców koncepcji. Miały one posłużyć do ustalenia formy, proporcji. Wśród wytycznych było m.in. uwzględnienie stworzonego rok wcześniej systemu identyfikacji wizualnej. Nowe berło miało jednak nawiązywać do poprzednich. Można dostrzec wiele podobieństw w układzie i proporcjach, prof. Wąsacz inspirował się też niektórymi elementami kampusu uczelni. Te nowe inspiracje pojawiały się na bieżąco w trakcie projektowania.
Znaleziono je np. na terenie kampusu przy ulicy Warszawskiej — w postaci drzew rosnących za budynkiem Wydziału Architektury. Z ich prostych pni — niczym z odpornej podkładki — wyrastają rozłożyste korony szlachetnej odmiany. Był to punkt wyjścia do opowieści o rozwoju cywilizacji opartej na nauce, która stopniowo wyrasta z natury. Kuliste zakończenie trzonu berła symbolizuje kulę ziemską. Z jej północnej półkuli, pomiędzy kołem podbiegunowym a zwrotnikiem Raka, wyrasta lekko skręcony, bruzdowany trzon. To metafora pierwotnej natury: w postaci korzenia i pnia odpornej rośliny, będących podkładką dla zrazu — szlachetnego elementu szczepu. Miejsce ich łączenia (kalus), w berle ozdobione sygnetami PK, jest symbolem ludzkich doświadczeń związanych z naturą i ich praktycznego wykorzystania. U szczytu berła, tak jak w koronie drzewa, pojawiają się rozgałęzienia symbolizujące rozwijającą się wiedzę czasu przednaukowego. Prowadzą one do symbolu czasu nauki — walcowej głowicy, która jest ukoronowana ośmioma sygnetami wydziałów uczelni. Są one umieszczone na tle reliefu, przedstawiającego elektroniczny obwód — ma to być wyraz połączenia osiągnięć naukowych uczelni z nowoczesną pamięcią komputerową, gromadzącą wiedzę o świecie.
Wieloetapowy proces realizacji
Na podstawie szkiców i gipsowych modeli już w czerwcu 2022 r. zaakceptowano projekt do realizacji. Na jego podstawie przygotowano cyfrowy model do wydruku 3D. Swobodę twórczą ograniczały jednak względy wykonawcze. Konieczne było bowiem takie ukształtowanie złożonej bryły elementów berła, a zwłaszcza skomplikowanych rozgałęzień głowicy, aby uniknąć widocznych linii podziału formy, która służy do produkcji modelu woskowego. Odlew w brązie powstał bowiem w technice odlewania metodą traconego wosku. Najpierw stworzono więc modele wzorcowe elementów składowych berła. Berło, mające 540 mm długości, nie jest monolitem — składają się na niego głowica o średnicy 120 mm i wysokości 203 mm, trzonek o długość 337 mm oraz dolna półkula, będąca jednocześnie nakrętką dla ukrytego w środku trzonka gwintowanego pręta, spajającego całość.
Modele wzorcowe wykonano w technice druku 3D na drukarce żywicznej, drukującej warstwami żywicy, utwardzanej promieniami UV. Ta technologia charakteryzuje się wysoką jakością drukowanych powierzchni, która jest wymagana przy tworzeniu tak prestiżowego przedmiotu. Następnym etapem było przygotowanie woskowych modeli do prac odlewniczych. Do ich wykonania należało wcześniej przygotować elastyczne silikonowe formy, które odwzorowały kształt modeli żywicznych. Wielorazowe formy silikonowe pozwoliły odlać z wosku kilka zestawów modeli do dalszych prac odlewniczych. Ten bardzo ważny etap prac powierzono doświadczonemu odlewnikowi. Do jego zadań należało m.in. wykonanie form odlewniczych. Wykonano je z masy formierskiej wokół woskowych modeli uzupełnionych o kanały odlewnicze. Wosk z formy wytopiono przez podgrzanie, a w jego miejsce powstała wolna przestrzeń gotowa na przyjęcie ciekłego metalu. Po jego wlaniu, ostudzeniu i rozbiciu formy, wyjęto z niej odlewy berła. Były bez wad, więc przystąpiono do dalszych prac wykończeniowych. Głowicę pozostawiono w naturalnej teksturze patynowanego brązu, ale trzonek posrebrzono galwanicznie. Zabieg ten wymagał wcześniejszego polerowania powierzchni. Dzięki modułowej budowie berła było to ułatwione, a w razie potrzeby możliwa jest łatwa renowacja warstwy srebra.
W tym roku berło uzupełniła brązowa podstawka, również przygotowana przez dr. hab. Józefa Wąsacza, prof. PK. Służy do bezpiecznej i dostojnej prezentacji berła, jest więc dyskretna, bez zbędnych ozdobników, oparta na prostych formach geometrycznych. Dekoracja matowego, patynowanego odlewu ogranicza się jedynie do zaakcentowania niektórych powierzchni polerowaniem, dającym delikatny odblask.