Przyrodniczy potencjał kampusów PK

Politechnika Krakowska przeznaczy na wdrożenie kompleksowego planu zielonej i energooszczędnej transformacji wszystkich swoich kampusów 100 mln złotych, pochodzące z Krajowego Planu Odbudowy. Dzięki realizacji „Strategii zrównoważonego rozwoju kampusów PK” uczelnia zamierza stać się liderem w kreowaniu przyjaznych i ekologicznych przestrzeni, tak potrzebnych również miastu. Działania są już prowadzone — wybrane budynki dydaktyczne i laboratoryjne przejdą termomodernizację, zyskają nowe systemy dostarczania energii oparte na odnawialnych źródłach oraz nowe oświetlenie, oszczędzające prąd. Rewitalizacja oznacza nasadzenia drzew, krzewów i innych roślin, budowę systemów retencji, wyznaczenie stref biocenotycznych i nowej infrastruktury pieszo-rowerowej.

Infrastruktura Politechniki Krakowskiej — nowoczesne zaplecze naukowo-dydaktyczne oraz obiekty o wyjątkowej wartości historycznej i kulturowej — zlokalizowana jest w czterech kampusach na terenie miasta, obejmujących prawie 70 ha. Dwa największe kampusy uczelni znajdują się przy ulicy Warszawskiej 24 oraz alei Jana Pawła II 37 (Czyżyny). Szczególne znaczenie kulturowe mają trzy lokalizacje, objęte ochroną konserwatorską: wpisany do gminnej ewidencji zabytków zespół Koszar Arcyksięcia Rudolfa, zlokalizowany przy ulicy Warszawskiej 24 (mieszczą się tu wpisane do wojewódzkiego rejestru zabytków — budynek dawnego aresztu oraz zabytkowy komin), Pałac Królewski w Łobzowie wraz z dawnym XVI-wiecznym założeniem ogrodowym przy ulicy Podchorążych 1 oraz kamienica z dziedzińcem przy ulicy Kanoniczej 1. Te dwie lokalizacje wymienione jako ostatnie objęte są wpisem do wojewódzkiego rejestru zabytków. Obiekt przy ulicy Kanoniczej znajduje się ponadto w granicach historycznego Krakowa, ujętego na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO, co dodatkowo podkreśla jego wyjątkowość.

Połączenie nowoczesnej działalności akademickiej z funkcjonowaniem w przestrzeniach o wysokiej wartości zabytkowej stanowi jeden z wyróżników Politechniki Krakowskiej. Status konserwatorski oraz uwarunkowania, wynikające z lokalizacji poszczególnych obiektów, wyznaczają istotne ramy planowania i realizacji przedsięwzięć inwestycyjnych oraz modernizacyjnych, podejmowanych na Politechnice.

Kampusy uczelni są ważnymi przestrzeniami, w których mogą być prowadzone działania regulacyjne i wspierające miejskie usługi ekosystemowe.

Podążając za trendami, występującymi na najlepszych światowych uczelniach, jak również odpowiadając na potrzeby współczesnych miast, które mierzą się ze zmianami klimatycznymi, na Politechnice Krakowskiej przystąpiono w ostatnim czasie do prac nad nowym podejściem w projektowaniu i utrzymaniu terenów zieleni. Kampusy uczelni są ważnymi przestrzeniami, w których mogą być prowadzone działania regulacyjne i wspierające miejskie usługi ekosystemowe; można w nich tworzyć „miejskie żywe laboratoria” (Urban Living Labs) jako model edukacji na rzecz zielonego i inkluzywnego miasta.

Działania związane z utrzymaniem terenów zieleni na PK obejmują w 2026 r. 11,9 ha zieleni urządzonej, towarzyszącej obiektom budowlanym oraz zlokalizowane w Czyżynach 32 ha terenów zieleni nieurządzonej.

W Czyżynach ― więcej drzew i roślin
Mówiąc o działaniach związanych ze zwiększaniem różnorodności biologicznej oraz zrównoważonym rozwojem na terenie kampusu PK w Czyżynach, nie można nie wspomnieć o założeniu trzeciej łąki kwietnej (przed budynkiem A) oraz o zrealizowanym wiosną 2026 r. pierwszym etapie rewitalizacji Osiedla Studenckiego PK przy ulicy Skarżyńskiego. Zadanie polegało na wyposażeniu terenów zewnętrznych osiedla w obiekty małej architektury, takie jak: ławki, leżaki, kosze na śmieci (wszystkie z możliwością segregacji odpadów). Na terenie osiedla powstały również: zadaszone miejsca do siedzenia, cztery wiaty rowerowe oraz strefa grillowania, a w jej pobliżu zamontowano pierwszy na PK zewnętrzny zdrój wody pitnej. W ramach zadania osiedle wzbogacono o 41 rodzimych drzew, takich jak: czereśnia ptasia (Prunus avium „Plena”), lipa drobnolistna (Tilia cordata „Greenspire”), jarząb pospolity (Sorbus aucuparia) czy klon jawor (Acer pseudoplatanus) oraz ponad 10 tys. rodzimych bylin i traw ozdobnych. Rabaty z wykorzystaniem roślin zielnych zostały zaprojektowane w czterech mieszankach, których kolor kwitnienia odpowiada czterem domom studenckim, mieszczącym się na osiedlu. Aby dostrzec realny wpływ poczynionych działań, wystarczy przyglądnąć się założonym rabatom, które są odwiedzane przez niezliczone zapylacze, także chronione i rzadkie gatunki owadów.

Należy przypomnieć, że znaczące zmiany na terenie kampusu przy ulicy Warszawskiej wprowadzono w 2010 r. Zostały one opracowane przez zespół Katedry Architektury Krajobrazu. Obejmowały m.in. projekt ogrodzenia oraz koncepcję „Ogrodu Kościuszki”, stanowiącego — w szerszej perspektywie — element Centrum Muzealno-Edukacyjnego Turystyki Kulturowej w historycznym zespole garnizonowym Twierdzy Kraków. Podstawą tych działań były analizy historyczne. To one stanowiły wówczas nadrzędny punkt odniesienia projektowanych rozwiązań.

Przestrzeń wspólna jest wartością, która wymaga świadomego kształtowania.

Od 2023 r. na uczelni zaczęły pojawiać się oddolne inicjatywy dotyczące zagospodarowania kampusów, odwołujące się do przekonania, że przestrzeń wspólna jest wartością, która wymaga świadomego kształtowania. Dzięki pozyskanym grantom oraz dzięki wsparciu rektora Politechniki Krakowskiej i FutureLab PK w przestrzeni kampusu przy ulicy Warszawskiej pojawiły się więc łąki kwietne, utworzono glebarium, przeprowadzono nasadzenia roślin cebulowych i zainstalowano ogrody i zbiorniki do gromadzenia wody deszczowej.

Warto podkreślić, że w tych przedsięwzięciach brali udział studenci z kół naukowych oraz pracownicy różnych wydziałów i jednostek uczelni. Byli to m.in. reprezentanci Wydziału Architektury (kierunków — architektura krajobrazu i architektura) oraz Wydziału Inżynierii Środowiska i Energetyki (kierunków — gospodarka przestrzenna, inżynieria i gospodarka wodna, inżynieria środowiska), Wydziału Inżynierii Lądowej oraz Wydziału Inżynierii i Technologii Chemicznej, również pracownicy Biblioteki i dziekanatu Wydziału Mechanicznego.

Ważne, że na uczelni dostrzeżono wagę podejmowanych działań i fakt, że te zmiany wpływają korzystnie na mikroklimat, dobrostan społeczności akademickiej oraz ekosystem miasta. W roku akademickim 2024/2025 rektor Politechniki Krakowskiej powołał pełnomocnika ds. zrównoważonego rozwoju kampusów PK. Wraz z interdyscyplinarnym zespołem przygotował on dokument strategiczny, odwołujący się do ogólnej strategii uczelni na lata 2026–2031.

Do prac przygotowawczych, wstępnych badań, analiz, opracowań, związanych ze „Strategią zrównoważonego rozwoju kampusów PK”, zaangażowano studentów PK. Zostały zorganizowane dwa studenckie konkursy projektowe — „Green Eco Friendly Kampus Przyszłości”, „Przestrzeń dla społeczności akademickiej i Ecokampus”, odbyło się dziesięć edycji spotkań w formie warsztatów naukowych (z zakresu dendrologii, ornitologii, na temat bioróżnorodności) oraz kilka wykładów [m.in. specjalisty od łąk kwietnych, botanika i ogrodnika, Karola Podymy — „Zakładanie i pielęgnacja łąk kwietnych”; prof. Magdaleny Szechyńskiej-Hebdy z Instytutu PAN — „Co w trawie piszczy”; otwarty wykład Katarzyny Bellingham, połączony z warsztatami projektowymi dla studentów — „Ogród bioróżnorodny”; z kolei dr Wojciech Bobek (Wydział Architektury PK) przeprowadził szkolenie dla pracowników Działu Inwestycji i Remontów PK na temat ochrony drzew w procesie inwestycyjnym].

Konieczne było wykonanie opracowań naukowo-badawczych, jak „Zielony Kampus” (zespół Wydziału Inżynierii Środowiska i Energetyki oraz Wydziału Architektury) i przeprowadzenie inwentaryzacji zieleni (Zespół ds. Zieleni i Architektury Krajobrazu) oraz analiz światła (prof. Tomasz Ściężor, Wydział Inżynierii Środowiska i Energetyki), a także analiz gleby (opiekun dr hab. Maciej Thomas, Katedra Technologii Środowiskowej).

Twórcom strategii zależało na tym, by w zmianach partycypowali członkowie wspólnoty akademickiej, więc przeprowadzono ankietę, za pomocą której zbadano potrzeby i określono (sprecyzowano) wyzwania związane z terenami zielonymi uczelni. Odpowiedzi udzieliło 240 respondentów.

Istotny w opracowaniu wytycznych projektowych był również dokument inwentaryzacji przyrodniczej kampusu PK przy ulicy Warszawskiej, wykonany w 2025 r. przez ekspertów zewnętrznych: dr. Wojciecha Zarzyckiego, dr Magdalenę Zarzycką i Mikołaja Siemaszkę. Opracowanie wyznacza kierunki działania i zawiera wiele istotnych wniosków na temat stanu zasobów przyrodniczych uczelni oraz potencjału ich rozwoju.

Dokonano w nim ogólnej oceny terenu o charakterze antropogenicznym, obejmującego 70 proc. powierzchni zabudowanej i utwardzonej. Stwierdzono, że brakuje tu naturalnych siedlisk, a roślinność ma charakter zieleni urządzonej. Odnotowano (pierwsza połowa 2025 r.) 210 gatunków roślin, z czego 135 gatunków występuje spontanicznie. Zauważa się dominację gatunków obcych. Zidentyfikowano 13 inwazyjnych gatunków obcych, w tym dwa zakazane w uprawie, jak bożodrzew gruczołowaty oraz dławisz okrągłolistny. Jedynym dziko rosnącym gatunkiem, objętym ochroną częściową, jest mech fałdownik nastroszony. Pozostałe rośliny chronione (np. pierwiosnki, zimowit jesienny) występują wyłącznie w uprawie. Podkreślono znaczenie wprowadzonych łąk kwietnych jako kluczowych punktów bioróżnorodności, przyciągających 64 gatunki stawonogów. Autorzy inwentaryzacji wskazali na konieczność dalszej naturalizacji kampusu poprzez nowe formy retencji (rekomendowane jest tworzenie niecek retencyjnych i ogrodów deszczowych, aby zatrzymać wodę opadową i stworzyć siedliska dla szerszej grupy organizmów), jak i wsparcie dla ptaków i owadów (montaż budek lęgowych oraz tworzenie próchnowisk – miejsc gromadzenia martwego drewna, służących jako mikrohabitaty i pełniących funkcje edukacyjne), a wreszcie poprzez modyfikację sposobu pielęgnacji (zmiana reżimu koszenia na mozaikowy, ograniczenie grabienia liści, z wyjątkiem dębu czerwonego, oraz usuwanie gatunków inwazyjnych; tworzenie siedlisk dla dzikich zapylaczy).

Wszystkie te propozycje znalazły odzwierciedlenie w nowej koncepcji kampusu PK przy ulicy Warszawskiej.

Zielony Kampus” przy Warszawskiej
Koncepcja kampusu przy ulicy Warszawskiej odpowiada na współczesne potrzeby nowoczesnej uczelni. Nacisk położono na to, by otoczenie było przyjazne dla społeczności akademickiej. To jak ważne są relacje człowieka z naturą i jak istotna jest możliwość przebywania wśród zieleni, pokazują liczne światowe badania. Projekt odwołuje się do wartości, takich jak poszanowanie tradycji miejsca w połączeniu ze wspieraniem zasady bioróżnorodności i odciążeniem od ruchu samochodowego kampusu w części centralnej (bez zmian w obecnej liczbie miejsc parkingowych – planowana jest budowa parkingu wielopoziomowego w miejscu garaży znajdujących się za pawilonem „Kotłowni”). Należy podkreślić, że projektanci wykorzystali rozwiązania oparte na naturze (Nature Based Solutions) — z nieckami retencyjnymi i ogrodami deszczowymi. Zadbali także o zwiększenie powierzchni biologicznie czynnej oraz liczne zadaszone wiaty rowerowe. Na terenie kampusu będzie prowadzony monitoring śladu węglowego, czystości powietrza, bezpieczeństwa, a oświetlenie zostanie zmodernizowane. Zrezygnowano z obsadzania donic roślinami jednorocznymi na rzecz miododajnych bylin, z przewagą gatunków rodzimych. Takie rozwiązania obniżają koszty — nie trzeba kupować rokrocznie roślin, a zapotrzebowanie na podlewanie jest ograniczone do kilku razy w czasie wegetacji.
Wyznaczono też strefy ekstensywnego koszenia trawników, założono rabaty bylinowe, zagospodarowano martwe drewno z koniecznych wycinek sanitarnych, prowadzonych na terenie kampusu (zrównoważone gospodarowanie zasobami naturalnymi), do aranżacji suchych żywopłotów lub glebariów. Zaprojektowane zostały nowe drzewa rodzimych gatunków (zrezygnowano z form miniaturowych). Podczas warsztatów, które zostały zorganizowane we współpracy z Miastem Kraków i Muzeum Krakowa i były przeznaczone dla mieszkańców miasta, wykonano budki dla ptaków, następnie rozwieszono je na wybranych drzewach. Część drzew została opisana, a więcej informacji na ich temat można znaleźć za pomocą QR kodów. Warsztaty prowadzili specjaliści oraz studenci z Koła „Krajobrazy” (projekt „Miasto zwierząt”). Cięcia pielęgnacyjne krzewów prowadzone były w odpowiednim okresie z zachowaniem zasad sztuki ogrodowej (przywracanie naturalnego pokroju). Wiosną, podczas Międzynarodowego Dnia Różnorodności Biologicznej została założona tzw. „kwatera bioróżnorodności” (kierowano się zasadą ogrodnictwa ‘no dig’). Jest to trójkątna rabata, złożona z mieszanki rodzimych roślin zielnych, kopców prochniejącego drewna, warstwy ściółki i kompostu oraz „hoteli dla owadów”. Dzięki tej inicjatywie zapomniany zieleniec zyskał nowe oblicze i stał się miejscem bytowania pożytecznych mikroorganizmów. Na kampusie pojawiły się pierwsze stoły piknikowe, dostępne dla całej społeczności („Łupinka”).

Wnioski z badań gleby, przeprowadzonych na terenie kampusu Politechniki Krakowskiej przy ulicy Warszawskiej, wskazują na warunki niekorzystne do rozwoju roślin. Z analiz fizyczno-chemicznych wynika, że badane próbki gleby zaklasyfikowano jako „piach z domieszką gliny”, z dominacją frakcji piaskowej i z deficytem składników odżywczych oraz bardzo niską wilgotnością, dodatkowo zanieczyszczone antropogenicznie. W opracowaniu zarekomendowano miejscową rekultywację gleby oraz zintensyfikowanie nawożenia (dokument wykonany został w ramach projektu FutureLab PK „Pestycydy neonikotynoidowe — zagrożenie nie tylko dla pszczół”; Koło Naukowe Landscapes; współpracowali studenci Wydziału Architektury, Wydziału Inżynierii i Technologii Chemicznej oraz Wydziału Inżynierii Środowiska i Energetyki). Mając to na uwadze, od początku sezonu wegetacyjnego 2026 r. na terenie kampusu przy ulicy Warszawskiej prowadzone były prace ogrodnicze, polegające na poprawie jakości i struktury gleby, to jest: ściółkowanie nasadzeń bylin, krzewów oraz młodych drzew, zastosowanie naturalnych preparatów, zawierających kwasy humusowe na trawnikach i rabatach, a częstotliwość koszenia muraw została ograniczona do minimum, z częściowym pozostawieniem na nich pokosu. Działania te są niezbędne przed planowaniem jakichkolwiek nowych nasadzeń. Chodzi o to, by zapewnić roślinom odpowiednie warunki do wegetacji w tak wymagającym środowisku miejskim.

Pomocne okazały się analizy porównawcze strategii na innych uczelniach — w Polsce i za granicą. Kluczowe wnioski dotyczą nowoczesnego zarządzania kampusami w duchu zrównoważonego rozwoju. Analiza działań na uniwersytetach m.in. w Manchesterze i Sheffi eld, będących liderami w tej dziedzinie, pozwala na kilka refleksji. Po pierwsze, godna naśladowania jest obserwowana na tych uczelniach kwestia podejścia i dbałości o jakość kampusów jako organizmów miejskich, stanowiących integralną część przestrzeni publicznej, dostępnej nie tylko dla społeczności akademickiej. Po drugie, obie uczelnie tworzą dobre wzory w kwestii rozbudowy oznakowania na kampusach, ułatwiającego poruszanie się. I wreszcie, po trzecie, dają dobry przykład działania opartego na holistycznym podejściu, odpowiedzialności społecznej oraz zachowywaniu standardów bioróżnorodności. Warto zauważyć, że idea zrównoważonego rozwoju jest na tych uczelniach włączana do wszystkich kierunków nauczania, a strategie są współtworzone przez studentów i pracowników dzięki szerokim konsultacjom.

Przywołajmy kilka z wprowadzonych tam rozwiązań. Na przykład na uniwersytecie w Manchesterze asfaltowy parking zmieniono w zielony dziedziniec, sprzyjający bioróżnorodności (m.in. poprzez nasadzenia roślin miododajnych, wprowadzenie budek lęgowych i pozostawienie martwego drewna). Uczelnia zrezygnowała z zakupu kompostu na bazie torfu i założyła, że do 2028 r. jej powierzchnia zielona wzrośnie o 10 proc.

„Strategia zrównoważonego rozwoju kampusów Politechniki Krakowskiej na lata 2026-2031” stanowi odpowiedź na współczesne wyzwania klimatyczne i odwołuje się do „17 celów zrównoważonego rozwoju”, ujętych w rezolucji ONZ z 25 września 2015 r. Została oparta na czterech filarach: ochronie środowiska, wspieraniu społeczności akademickiej, innowacyjnych badaniach naukowych oraz nowoczesnej edukacji. Nadrzędną wartością jest dążenie do wypracowania kompromisu między postępem technicznym a dbałością o zasoby naturalne dla przyszłych pokoleń. Wśród celów strategicznych wymienia się: zwiększenie wartości przyrodniczej kampusów, zrównoważone zarządzanie terenami, opracowanie planów ogólnych z wyznaczeniem stref bezpiecznej komunikacji pieszej i rowerowej, otwarcie kampusów na mieszkańców miasta, a także realizację zasad zrównoważonego rozwoju przez pracowników w pracach badawczych i w obowiązkach służbowych. Ważnym aspektem jest również innowacyjność i wysoka efektywność rozwiązań, poprawiających jakość funkcjonowania uczelni, uzupełnienie treści nauczania o kluczowe zagadnienia dotyczące idei zrównoważonego rozwoju oraz nawiązywanie współpracy z otoczeniem społeczno-gospodarczym i administracją lokalną.

„Strategia zrównoważonego rozwoju kampusów PK” opiera się na czterech filarach: ochronie środowiska, wspieraniu społeczności akademickiej, innowacyjnych badaniach naukowych oraz nowoczesnej edukacji.

Działania operacyjne obejmują m.in. rezygnację ze stosowania chemicznych środków ochrony roślin, rezygnację z urządzeń spalinowych do pielęgnacji, monitoring śladu węglowego i czystości powietrza oraz zrównoważone gospodarowanie odpadami zielonymi.

Udało się już zrealizować pierwsze zadania (o konkretach i zamierzeniach informujemy w ramce). Wszystkie prace mają przyczynić się do długotrwałej poprawy jakości przestrzeni uczelni. Politechnika Krakowska stoi na stanowisku, że jej rolą jest nie tylko kształtowanie świadomości ekologicznej przyszłych pokoleń inżynierów i architektów, ale i troska o to, by jej kampusy stawały się miejscem wprowadzania innowacji środowiskowych.
Wszystkie podjęte do tej pory działania związane z realizacją idei zrównoważonego rozwoju kampusów PK były i są otwarte na współpracę społeczności akademickiej.
Realizacja kolejnych projektów będzie świadectwem naszej sprawczości i wrażliwości na kształtowanie przestrzeni.

„Strategia zrownoważonego rozwoju kampusów Politechniki Krakowskiej na lata 2026–2031” została przygotowana przez Zespół Zrównoważonego Rozwoju Kampusów PK, w składzie: dr hab. inż. arch. Katarzyna Hodor, prof. PK (kierownictwo), dr inż. Marek Bauer, dr inż. Joanna Kuc, mgr inż. arch. kraj. Albert Rejman, dr hab. inż. Maciej Thomas i mgr inż. arch. kraj. Olena Zapolska. Była konsultowana przez władze uczelni w osobach rektora, prorektorów, kanclerza, zespół opracowujący „Strategię uczelni na lata 2026–2031” i zespół przygotowujący Plan Mobilności PK. Równolegle przygotowano koncepcję nowego zagospodarowania kampusu PK przy ulicy Warszawskiej, odnoszącą się do historii miejsca, dostosowującą się do wymogów miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego i „Strategii rozwoju Krakowa. Tu chcę żyć 2030”, a także standardów „Regionalnej strategii adaptacji do zmian klimaty do 2030 r. z perspektywą do 2050 r.”. Te działania będą polegać na: reorganizacji ruchu drogowego i ustanowieniu priorytetu dla pieszych na terenie kampusu PK (uczytelnienie historycznego układu dróg, ułatwienie poruszania się rowerzystom oraz pełne dostosowanie przestrzeni do potrzeb osób z niepełnosprawnościami); ograniczeniu parkowania i podziale funkcjonalnym (niemal całkowite usunięcie samochodów z reprezentacyjnego Kampusu A, serca uczelni) oraz uporządkowanie i reorganizacja miejsc postojowych w techniczno-gospodarczym Kampusie B; ochronie zieleni (zwiększanie powierzchni biologicznie czynnej, poprawa warunków dla obecnych drzew oraz sadzenie nowych, bioróżnorodnych roślin miododajnych i rodzimych: ekologicznym gospodarowaniu mediami (wdrożenie systemów retencji wód opadowych opartych na naturze (np. ogrody deszczowe), budowa energooszczędnego oświetlenia oraz stacji ładowania urządzeń transportowych zasilanych z OZE; montażu małej architektury i nowych funkcjach (stworzenie stref wypoczynku, montaż wiat rowerowych, zdrojów wody pitnej oraz tablic informacyjnych w celu wprowadzenia funkcji edukacyjnych, zdrowotnych i społecznych).

Dr hab. inż. arch. Katarzyna Hodor, prof. PK — pracuje w Katedrze Architektury Krajobrazu; jest pełnomocnikiem rektora ds. zrównoważonego rozwoju na kampusach PK.

Mgr inż. arch. kraj. Albert Rejman pracuje na stanowisku starszego specjalisty — koordynatora w Zespole ds. Zieleni i Architektury Krajobrazu PK.