65 lat Studenckiego Koła Naukowego Budownictwa Ogólnego PK

W roku jubileuszu 80-lecia Politechniki Krakowskiej, 5 listopada 2025 r., w Galerii Wydziału Architektury Politechniki Krakowskiej przy ulicy Podchorążych 1, zaprezentowana została wystawa dokumentująca prawie 65-letni dorobek Studenckiego Koła Naukowego Budownictwa Ogólnego, działającego przy Katedrze Projektowania Architektoniczno-Budowlanego Politechniki Krakowskiej¹.

Od lewej: prorektor PK Magdalena Niemczewska-Wójcik, dziekan WA Magdalena Kozień-Woźniak, prorektor PK Marek Bauer i długoletni opiekun Koła Jan Kurek Fot.: Ze zbiorów Jana Kurka

Otwarcie wystawy dorobku Koła, przed dziekanatem Wydziału Architektury przy ulicy Podchorążych. W wernisażu wzięli udział dawni przewodniczący SKN Budownictwa — Jan Wrana (pierwszy z lewej) i Andrzej Trybulski, były przewodniczący SARP w Tarnowie (szósty od lewej) oraz Sabina Kuc (z kwiatami), inicjatorka wystawy i wydawnictwa dokumentującego historię Koła Fot.: Jan Kurek

Sabina Kuc Fot.: Jan Zych

Od lewej: prorektor PK Magdalena Niemczewska-Wójcik, dziekan WA Magdalena Kozień-Woźniak, prorektor PK Marek Bauer i długoletni opiekun Koła Jan Kurek Fot.: Jan Zych

Jan Wrana Fot.: Jan Zych

Stanisław Karczmarczyk Fot.: Jan Zych

Wystawie towarzyszyła obszerna publikacja, ukazująca historię, osiągnięcia i zaangażowanie kolejnych pokoleń studentów, uczestniczących w badawczych pracach, które zainicjowali prof. Rudolf Śmiałowski — pierwszy kierownik Katedry Budownictwa na Wydziale Architektury i jego ówczesna asystentka mgr Elżbieta Dąmbska (późniejsza dyrektor Instytutu Architektury i Planowania Wsi PK i prodziekan Wydziału Architektury)².

Podstawowymi celami SKN Budownictwa Ogólnego były popularyzacja i pogłębianie zagadnień związanych z szeroko pojętym budownictwem i materiałoznawstwem — przedmiotami trudnymi i „niekochanymi” przez studentów, którzy wcześniej nie mieli w tej sferze żadnego doświadczenia. Stąd wielkie znaczenie tak rozumianej roli Koła w procesie dydaktycznym studiów architektonicznych, zwłaszcza że po 1945 r. w Polsce nastał czas wielkiej odbudowy kraju po zniszczeniach II wojny światowej.

Od 1961 r., od początku swojej działalności, Koło aktywnie włączyło się w prace naukowo-badawcze, prowadzone przez ówczesną Katedrę Budownictwa, a następnie Instytut Architektury i Planowania Wsi PK. Wspierało badania nad historyczną architekturą drewnianą, prowadzone na Podhalu, w rejonie Ojcowa, w Zielonogórskiem, a także prace badawcze wykonywane na zlecenie Kierownictwa Odbudowy Zamku Królewskiego na Wawelu, w zamku Krzyżtopór, w Ujeździe³. Badania historycznej architektury drewnianej były de facto kontynuacją badań profesora Politechniki Lwowskiej Tadeusza Obmińskiego⁴, u którego (przed 1939 r.) asystentem był Rudolf Śmiałowski⁵.

Ważne miejsce w minionym okresie (1961–2025) zajmowały obozy naukowe, podczas których młodzież dokumentowała zabytki architektury drewnianej i murowanej w Polsce, na Ukrainie i w północnej Rosji. Plonem tych badań były rysunki inwentaryzacyjne i dokumentacje rysunkowo-fotograficzne, prezentowane wielokrotnie na konferencjach krajowych i zagranicznych (Seifenersdorf, Wenecja, Halle, Kienoziero, Rostów Wielki, Canterbury, Moskwa, Paryż). Zebrany materiał naukowy został m.in. opracowany i wykorzystany w kilku publikacjach zwartych, poświęconych drewnianej architekturze sakralnej, jak cerkwie⁶ czy dzwonnice⁷. Na całościowe opracowanie czekają jeszcze cerkwie polsko-ukraińskiego pogranicza oraz architektura drewniana gmin Gać i Kańczuga (województwo podkarpackie), badana w kilku ostatnich latach.

Letnie obozy naukowo-badawcze SKN Budownictwa — przykłady prac dokumentujących zabytkowe cerkwie drewniane oraz prac porządkowych na cmentarzach greckokatolickich

Wystawa Kańczuga 2019 r.

Rysunki studentów, uczestników pierwszej wyprawy naukowo-badawczej SKN Budownictwa WA PK na Ukrainę w 1996 r.

Oprócz obozów naukowych duże znaczenie miał udział studentów Koła w międzynarodowych stażach przygotowywanych przez Jeunesse et Patrimoine — organizację działającą przy Radzie ICOMOS (w St. Victor la Coste, Saint Antoine, Bordeaux, Pébrac, Ferrières) i w praktykach wymiennych, odbywających się dzięki kooperacji z wydziałami architektury w Zagrzebiu, Brnie i Tallinie oraz z samorządami Cambrai i Cateau-Cambrésis (Francja). Obozy na terenie Kienozierskiego Parku Narodowego były rezultatem współpracy z dr arch. Olgą Sevan (1947–2021) z Rosyjskiego Instytutu Kulturologii, współtwórczynią skansenu architektury drewnianej „Małyje Karelie” w Archangielsku, oraz z dyrektor Parku Eleną Shatkowską.

Inną formą edukacyjnej działalności Koła były, cieszące się zawsze dużym zainteresowaniem, seminaria wyjazdowe. Zwykle były to jednodniowe wyjazdy autokarowe lub czasem kilkudniowe, m.in. na stałą wystawę BUDEXPO w Warszawie, wyprawy do zamku Krzyżtopór, do Tych, Wadowic, Rabki i Zakopanego, Zubrzycy Górnej (skansen), Lipowca (skansen), Nowego Sącza (skansen), Wrocławia (m.in. „Panorama Racławicka”) i Karpacza — z tzw. Kościołami Pokoju w Jaworze i w Świdnicy. Celem były również nowe realizacje w Warszawie, w Kielcach i w centrum Katowic. Odwiedzaliśmy też bratnie wydziały architektury w Warszawie, w Gliwicach i we Wrocławiu. Członkowie Koła uczestniczyli także w kilkutygodniowych „wyprawach” krajowych i zagranicznych (POLONIADA ’80, EUROHABITAT ’83, GRECJA ’85, ORIENTHABITAT ’86, GRECJA ’86, IBA-BERLIN ’87). W ramach jednego z wyjazdów odwiedziliśmy pracownię berlińskiego architekta Eike Beckera, a w trakcie Eurohabitatu ’83 trafiliśmy do barcelońskiego biura Ricarda Bofilla.

Podstawową formą działalności Koła były cykliczne zebrania na uczelni, na których prowadzący — goście oraz sami studenci — prezentowali zagadnienia związane z architekturą historyczną i współczesną, a także najnowsze technologie i materiały budowlane. Na miejscu, w Krakowie, odbywały się seminaria na prowadzonych wówczas budowach (np. stadionu Wisły, sanktuarium w Łagiewnikach, na terenie stałej wystawy budownictwa, szpitala Babińskiego, w piwnicach i na poddaszach krakowskiego „Wawelu”) oraz w specjalistycznych jednostkach PK, jak Laboratorium Inżynierii Wiatrowej i Laboratorium Materiałoznawstwa Wydziału Inżynierii Lądowej. Odbywały się spotkania ze specjalistami różnych dziedzin — inżynierami, artystami plastykami i gośćmi specjalnymi uczelni (prof. KUL Tadeusz Chrzanowski i Jerzy Madeyski — historycy sztuki, Witalij Troszin — główny architekt Workuty, ks. Henryk Nadrowski — autor książki „Świątynie naszych czasów”, inż. Jacek Socha — projektant oświetlenia sanktuarium św. Faustyny w Krakowie, Eugeniusz Szumakowicz — filozof, Tadeusz Bystrzak — artysta plastyk, autor monumentalnej książki o architekcie Teodorze Talowskim).

Szczególnym wydarzeniem w życiu Wydziału stały się wykłady i warsztaty projektowe, prowadzone w 2013 r. przez Wojciecha Leśnikowskiego (1938–2014)⁸ — profesora Uniwersytetu w Kansas (USA), autora wielu zrealizowanych m.in. w Paryżu, Hongkongu i w Ameryce Północnej wieżowców, ale i innych budynków użyteczności publicznej (centra biurowe, porty lotnicze, sale koncertowe, biblioteki, szpitale). Tematem krakowskich warsztatów były „nowe szaty” dla nieukończonego przez wiele lat krakowskiego wieżowca zwanego „Szkieletorem”.

W refleksjach zamieszczonych w pomnikowym wydawnictwie⁹ (530 stron! — w tym większość barwnych), dokumentującym historię Koła, zainicjowanym przez prof. arch. Sabinę Kuc, kierującą Katedrą Projektowania Architektoniczno-Budowlanego (A-4) WA PK, zastanawiałem się, czy warto było?… Czy warto było, we własnym czasie wolnym, przez ponad 30 lat sprawować (po prof. Teresie Kusionowicz) opiekę naukową i organizacyjną nad pracami Koła? W moim przypadku sprowadziło się to do zorganizowania ponad 30 krajowych i zagranicznych obozów naukowych dla kilku- lub kilkunastoosobowych studenckich grup, w ramach których dokumentowane były zabytki architektury drewnianej i murowanej oraz do zorganizowania wielu wyjazdów studialnych i zebrań wydziałowych. Odpowiedź na to pytanie może być tylko jedna — WARTO BYŁO! Pozyskana wiedza i umiejętności praktyczne oraz umiejętność pracy zespołowej sprawiły, że wielu byłych członków Koła prowadzi dziś własne praktyki projektowe oraz konserwatorskie, część spełnia się w gminnych bądź powiatowych inspektoratach architektury, a część podjęła pracę naukowo-dydaktyczną na uczelniach w Krakowie, Poznaniu, Rzeszowie, Nowym Targu, a nawet w Berlinie — osiągając z powodzeniem kolejne szczeble naukowego awansu — z profesurą włącznie! Z wieloma członkami Koła utrzymuję kontakt do dziś i śledzę ich pracę i rozwój… Udowadnia to ogromne znaczenie relacji interpersonalnych w procesie dydaktycznym i ich synergiczny wpływ na formowanie osobowości wszystkich podmiotów tych relacji. Zebrane w trakcie badań terenowych materiały dotyczące architektury drewnianej, na które zwykle poświęcałem letnie wakacje, wspierały także mój osobisty rozwój naukowy i dydaktyczny, spuentowany awansem profesorskim. Dziś z nutą nostalgii wracam więc do tamtych lat — tamtych wyjazdów, wspólnej pracy, wspólnych sukcesów i wspólnego pokonywania trudności… A wszystko to w świecie (również naukowym), który nie zawsze jest nam przyjazny.

Prof. dr hab. inż. arch. Jan Kurek jest emerytowanym, długoletnim pracownikiem Katedry Projektowania Architektoniczno-Budowlanego Wydziału Architektury PK, znawcą historycznej i współczesnej architektury drewnianej i wieloletnim opiekunem Studenckiego Koła Naukowego Budownictwa Ogólnego WA PK.

1. Zob.: J. Kurek, „Nauka, praktyka i aktywny wypoczynek w pracy Studenckiego Koła Naukowego w krakowskiej szkole architektury”, [w:] Przestrzeń i Forma, 2025, nr 63, s. 179–200, [on-line] https://pif.zut.edu.pl//images/pdf/pif-63/DOI10_21005-pif_2025_63_ E-01_Kurek-Jan.pdf ↩︎
2. Zob.: J. Kurek, „Elżbieta Dąmbska-Śmiałowska (1924–2021); architekt, badacz i dydaktyk”, [w:] Przestrzeń i Forma, 2023, nr 53, s. 251–268, [on-line] https://pif.zut.edu.pl//images/pdf/pif-53/ DOI10_21005_pif_2023_53_E-02_Kurek.pdf ↩︎
3. Zob.: J. Kurek, „45 lat Studenckiego Koła Naukowego Budownictwa”, Biuletyn Muzeum Politechniki Krakowskiej 2/4/2006. ↩︎
4. Zob.: J. Kurek, „Architektura drewniana w badaniach Tadeusza Obmińskiego”, [w:] Przestrzeń i Forma, 2018, nr 36, s. 297–310, [on-line] https://pif.zut.edu.pl//images/pdf/pif%2036/DOI%20 10_21005_pif_2018_36_E-04_Kurek.pdf ↩︎
5. Zob.: J. Kurek, „Rudolf Śmiałowski (1903–1980) i jego wkład w badanie i dokumentowanie reliktów architektury drewnianej”, [w:] Przestrzeń i Forma, 2025, nr 62, s. 191–214; [on-line] https://pif.zut.edu.pl//images/pdf/pif-62/DOI10_21005-pif_2025_ 62_E-01_Kurek.pdf ↩︎
6. Zob.: J. Kurek, „Sacrum i mentalność w kształtowaniu świątyń Kościoła Wschodniego na przykładzie drewnianych cerkwi województwa przemyskiego”, Monografia 217, Politechnika Krakowska, Kraków 1997. ↩︎
7. Zob.: J. Kurek, „Drewniane dzwonnice ziemi przemyskiej”, KMB Press, Katowice 2013. ↩︎
8. Zob.: J. Kurek, „Wojciech Leśnikowski — architect, citizen of the world”, Politechnika Krakowska, Kraków 2012; tegoż, „W poszukiwaniu Piękna — rzecz o twórczości Wojciecha Leśnikowskiego”, Przestrzeń i Forma, 2013, nr 19, s. 39–50; [on-line] https://pif.zut. edu.pl//images/pdf/pif-19_pdf/A-02_PiF19_Kurek.pdf ↩︎
9. Zob.: „Od 1961 roku jesteśmy w środowisku akademickim Politechniki Krakowskiej — Historia Koła Budownictwa Ogólnego na Wydziale Architektury PK”, pod red. S. Kuc, J. Kurek, D. Machowska, P. Mika, M. Soboń, J. Stochel-Cyunel, Politechnika Krakowska, Kraków 2025. ↩︎