Politechnika Krakowska od lat wspiera ideę otwartej nauki, wdrażając rozwiązania sprzyjające otwartemu dostępowi do wyników badań. Na uczelni wprowadzono Politykę Otwartego Dostępu, utworzono repozytorium publikacji pracowników naukowych, doktorantów, studentów (zielona droga publikowania); funkcjonuje też repozytorium danych badawczych RODBUK. Pracownicy naukowi PK mogą korzystać z programów otwartego publikowania, finansowanych w ramach licencji krajowych. Podejmowane są też działania edukacyjne — tworzy się i udostępnia materiały informacyjne na otwartych licencjach, m.in. w ramach szkoleń dla dydaktyków, kursów na platformie Delta, a także poprzez zasoby publikowane na stronie internetowej Biblioteki PK.
W tym roku Zespół Biblioteki Politechniki Krakowskiej przeprowadził wśród pracowników naukowych, doktorantów i studentów ankietę dotyczącą znajomości zasad otwartej nauki oraz potrzeb szkoleniowych w tym zakresie. W niniejszym artykule przedstawiam podsumowanie tego badania, pełna wersja raportu została opublikowana w Repozytorium PK, pod adresem:
https://repozytorium.biblos.pk.edu.pl/resources/50965
W świecie otwartej nauki
Przypomnijmy niektóre pojęcia, które pomogą zrozumieć otwarty model komunikacji naukowej. Otwarta nauka (ON) oznacza sposób prowadzenia badań naukowych i udostępniania, rozpowszechniania ich wyników. W tym modelu obowiązującymi zasadami są: otwartość, przejrzystość, replikowalność (powielalność), weryfikowalność, nade wszystko — zgodność ze standardami rzetelności badawczej. Uwzględnia się też odpowiedzialność nauki wobec społeczeństwa, bo celem otwartej nauki jest zapewnienie sprawiedliwego — równego i szerokiego dostępu do najnowszej, zweryfikowanej wiedzy. Koncepcja otwartej nauki realizowana jest przede wszystkim poprzez otwarty dostęp (ang. Open Access, OA) do publikacji oraz do danych badawczych (ang. Open Research Data); inaczej: powszechny i trwały dostęp do cyfrowych dokumentów — treści naukowych oraz edukacyjnych.
Polityka otwartego dostępu (POD) to nic innego jak zestaw zasad i wytycznych, które określają, w jaki sposób wyniki badań naukowych (np. artykuły, dane, raporty) mają być udostępniane publicznie. W modelu otwartej komunikacji odbywa się to w sposób pozbawiony barier finansowych (bezpłatnie), technicznych (w ogólnodostępnych serwisach, wykorzystujących standardowe rozwiązania techniczne) czy prawnych (na podstawie wolnych licencji). Celem jest zapewnienie swobodnego, bezpłatnego dostępu do wiedzy naukowej, tak by każdy mógł korzystać z wyników badań finansowanych ze środków publicznych. Taką politykę stosują m.in. instytucje naukowe, uczelnie i agencje finansujące badania (np. Komisja Europejska w programie Horyzont Europa czy Narodowe Centrum Nauki w Polsce).
Politechnika Krakowska od 2019 r. realizuje instytucjonalną politykę otwartego dostępu (tzw. otwarty mandat), zaktualizowaną „Zarządzeniem nr 1 Rektora PK z dnia 8 stycznia 2024 r.”. Dokument koncentruje się na dwóch kluczowych obszarach — publikacjach naukowych (artykuły, monografie, rozdziały w książkach, materiały konferencyjne oraz prace doktorskie) oraz danych badawczych (podstawa badań prowadzonych na PK i powiązanych z nimi publikacji naukowych).
Świadomi potrzeb
Celem badania przeprowadzonego w środowisku akademickim PK była ocena poziomu wdrożenia oraz znajomości zasad modelu otwartej nauki. Anonimową ankietę do pracowników badawczych, dydaktycznych, doktorantów i studentów. Kwestionariusz z pytaniami otwartymi oraz zamkniętymi podzielony został na pięć części, jak: informacje ogólne (metryczka) oraz dotyczące znajomości zasad otwartej nauki — otwartego publikowania, otwartych danych badawczych, korzystania z otwartych zasobów oraz rekomendacji. Jakie refleksje nasuwają się w związku z analizą wyników ankiety?
• Okazuje się, że najbardziej aktywną grupę publikujących stanowią doktorzy i magistrzy w wieku od 36 lat do 49 lat. Największą liczbę publikacji odnotowano na Wydziale Inżynierii i Technologii Chemicznej PK. W tym kontekście konieczne wydaje się szersze zaangażowanie młodszych badaczy oraz studentów w działania związane z otwartą nauką.
• Większość respondentów (88 proc.) deklaruje znajomość pojęcia otwartego dostępu (OA), jednak zaledwie jedna trzecia zna treść instytucjonalnej polityki otwartego dostępu, obowiązującej na uczelni. Zakładka dotycząca otwartej nauki na stronie Biblioteki PK cieszy się niewielką popularnością, co wskazuje na potrzebę usprawnienia komunikacji uczelnianej i bardziej czytelnego przekazywania informacji o dostępnych zasobach i zasadach ich wykorzystania.
• W modelu otwartego dostępu (OA) publikuje 75 proc. ankietowanych, a 43 proc. z tej grupy korzysta z Repozytorium PK. Repozytorium Otwartych Danych Badawczych Uczelni Krakowskich RODBUK – publicznie dostępna platforma deponowania zbiorów danych badawczych, przeznaczona do gromadzenia, archiwizacji i udostępniania w otwartym dostępie wszelkiego typu danych badawczych, tworzonych przez naukowców w trakcie działalności naukowej – pozostaje jednak praktycznie nieznane wśród respondentów. Wskazuje to na potrzebę uproszczenia procesu deponowania publikacji oraz intensyfikacji działań popularyzujących repozytoria instytucjonalne.
• W odniesieniu do otwartych danych badawczych (ORD), procesu ich udostępniania respondenci najczęściej wskazują na zahamowania natury prawnej i etycznej (ponad połowa badanych obawia się nieuprawnionego wykorzystania danych podczas publikowania ich w otwartym dostępie), na czasochłonność procesu (dodatkowe obciążenia administracyjne) oraz brak odpowiednich narzędzi. Dane badawcze publicznie udostępnia 18 proc. respondentów, natomiast 39 proc. czyni to jedynie na życzenie zainteresowanych.
• Korzystanie z otwartych zasobów — przede wszystkim z czasopism branżowych oraz Repozytorium PK — deklaruje aż 98 proc. ankietowanych. Uczestnicy ankiety zwracają jednak uwagę na trudności w wyszukiwaniu materiałów, rozproszenie platform, wątpliwości co do wiarygodności źródeł oraz niedostateczne umiejętności wyszukiwania informacji naukowych.
Grafika: Katarzyna Dudek
Wnioski
Na Politechnice Krakowskiej obserwuje się wysoką świadomość wartości publikowania w otwartym dostępie. Dostrzegane są korzyści, które płyną z takiego udostępniania danych, jednak w praktyce występują trudności organizacyjne, a często i brakuje motywacji do podejmowania takiego wysiłku.
Najważniejsze wnioski, które dla Politechniki Krakowskiej, Biblioteki PK oraz uczelnianego koordynatora Open Access wynikają z przeprowadzonej ankiety, dotyczą poprawy tzw. widoczności i obiegu informacji (konieczna jest aktualizacja zakładki Biblioteki PK, niezbędne są kampanie informacyjne dotyczące polityki otwartego dostępu oraz repozytoriów, zwłaszcza współtworzonego przez Politechnikę Krakowską repozytorium danych badawczych RODBUK). Warunkiem powodzenia kampanii informacyjnych są usprawnienia systemowe, które powinny polegać na integracji repozytoriów i automatyzacji procesów, słowem: wdrożenie narzędzi ułatwiających proces deponowania. Z kolei rozwój kompetencji informacyjnych pracowników wymaga edukacji, np. szkoleń i webinariów w kwestiach praktycznych aspektów deponowania publikacji, ale i wyszukiwania i oceny wiarygodności źródeł, tworzenia dobrych praktyk w tej dziedzinie. Potrzebne jest wsparcie w postaci opracowanych przewodników i możliwość konsultacji z ekspertami.
Warto pamiętać, że warunkiem zaufania do deponowania w otwartym dostępie jest przejrzyste wyjaśnianie kwestii związanych z prawem autorskim, użytkowaniem licencji, jak również edukacja w zakresie zapobiegania niewłaściwemu wykorzystaniu danych. Niezwykle ważne jest również docenianie czasu i wysiłku włożonego przez Autorów w przygotowanie danych do udostępnienia (np. jako element dorobku naukowego); zachęcanie ich do włączania się w otwartą naukę poprzez polityki instytucjonalne i grantowe (skuteczna motywacja do otwierania publikacji i danych przez naukowców).
Mgr Piotr Dąbrowski jest bibliotekarzem, pracuje w Oddziale Udostępniania Zbiorów Biblioteki PK.
Tytuł i śródtytuły pochodzą od redakcji.
Wolne i otwarte licencje — klucz do swobodnego korzystania z zasobów
Korzystanie z otwartych zasobów umożliwiają tzw. wolne licencje, takie jak Creative Commons czy GNU GPL. Stanowią one odpowiedź na ograniczenia prawa autorskiego, pozwalając m.in. na ponowne wykorzystywanie, modyfikowanie, tłumaczenie, łączenie i udostępnianie materiałów innym użytkownikom.
Licencje wolne (np. GPL, AGPL) gwarantują pełną swobodę: uruchamianie, analizowanie, modyfikowanie i redystrybucję utworów.
Licencje otwarte (np. MIT, Apache) zapewniają dostęp do kodu źródłowego, lecz mogą wprowadzać pewne ograniczenia.
Licencje Creative Commons (CC) oferują elastyczny system warunków oznaczanych skrótami:
BY (uznanie autorstwa),
SA (na tych samych zasadach),
NC (niekomercyjne)
ND (bez utworów zależnych).
Najpopularniejsze warianty to m.in. CC BY i CC BY-SA, które uznawane są za licencje wolne. Wersje NC i ND pozostają otwarte, ale nie spełniają kryteriów pełnej wolności.
Każda licencja wolna jest otwarta, ale nie każda otwarta jest wolna.